روسیه و اوکراین، جدال دو متحد سابق

" دکتر سید رضا میرطاهر " ، کارشناس سیاست غرب آسیا ، در این مقاله به جوانب این تقابل و چشم انداز مناسبات کیف و مسکو ، می پردازد. 

         روابط مسکو و کی یف پس از سقوط حکومت طرفدار روسیه در اوکراین به شدت تیره شده و دولت کنونی این کشور با گرایش هر چه بیشتر به غرب، سیاست های ضد روسی خود را تشدید کرده و حتی روسیه را به عنوان دشمن در دکترین دفاعی خود گنجانده است.

         پاولو کلیمکین وزیر امور خارجه اوکراین، هفته گذشته روسیه را به وارد شدن به جنگ نیابتی با اتحادیه اروپا متهم کرد. به گفته کلیمکین، دولت روسیه از طریق حمایت از احزاب افراطی راستگرا و چپگرا در کشورهای اتحادیه اروپا، وارد جنگی نیابتی با این اتحادیه شده است.

وزیر امور خارجه اوکراین با اشاره به اینکه احزاب و گروههای اروپایی که روسیه از آنها حمایت می کنند، مخالف همکاری و عضویت کشورهای خود دراتحادیه اروپا هستند، گفت این اقدام با هدف زیر سوال بردن ارزش های اروپایی صورت می گیرد.

وی تصریح کرد در جریان برگزاری همه پرسی در هلند درباره توافقنامه همکاری کی یف و اتحادیه اروپا ، تبلیغات منفی گسترده ای از سوی روسیه انجام شد.

به نظر می رسد اوکراین با وارد کردن این اتهام جدید علیه روسیه قصد دارد تا  ضمن ابراز خصومت  با مسکو ،  کشورهای اتحادیه اروپا را نیز وادار به اتخاذ مواضع سخت تر علیه روسیه کند . در مقابل مسکو بر این مساله تاکید کرده که رای منفی اخیر هلندی ها علیه همگرایی سیاسی و اقتصادی اوکراین و اتحادیه اروپا نه  ناشی از تبلیغات روسیه ، بلکه حاکی از نگرش منفی  آنها در باره ماهیت  رژیم  حاکم در کی یف است.

در واقع مقامات اوکراین که انتظار " نه " هلندی ها را نداشتند ، بیش از اینکه در صدد یافتن  دلایل واقعی این مساله بر آیند تلاش کردند تا برای ساده کردن مساله ، تمام علت را در تبلیغات منفی روسیه علیه  توافقنامه تجارت آزاد اوکراین و اتحادیه اروپا خلاصه کنند.

مسلما این تحلیل یک سو نگرانه ، در تبیین علل وقوع رویداد اخیر ناتوان خواهد بود.

البته این برای اولین بار نیست که مقامات اوکراینی در صدد آتش افروزی بین روسیه و غرب بر آمده اند. پترو پوروشنکو رئیس‌جمهوری اوکراین در نوامبر 2015 در موضع گیری آشکار علیه مسکو حفظ اتحاد کشورهای اروپایی در تحریم های اعمال شده ضد روسیه را بمنظور وادار کردن این کشور به تغییر مواضعش در قبال بحران اوکراین خواستار شد. 

پوروشنکو  در پاسخ به اظهارات ولادیمیر پوتین رییس جمهوری روسیه که اوکراینی ها را ملت برادر روس ها خوانده بود، واکنش تندی نشان داد و روابط برادری را میان دو کشور رد کرد و گفت در شرایط جنگ هیچ گونه روابط برادری میان دو کشور وجود ندارد. 

در عین حال رئیس جمهوری اوکراین از کشورهای ناتو خواسته است در مقابل حضور نظامی روسیه در شرق این کشور واکنش نشان دهند. پوروشنکو پیش از این بارها روسیه را به حمایت مسلحانه از مخالفان شرق اوکراین متهم کرده بود.

به این ترتیب باید انتظار داشت که روابط مسکو و کی یف به سوی وخامت بیشتر رود .بویژه اینکه اکنون مقدمات قطع کامل روابط دو کشور با اقدام کمیسیون امور خارجی پارلمان اوکراین در فروردین 1395 مبنی بر تصویب طرح قطع روابط دیپلماتیک با روسیه فراهم شده است.

         کمیسیون امور خارجی پارلمان اوکراین "رادا"در 11 فروردین 1395طرح قطع روابط دیپلماتیک با روسیه را تصویب کرد. در صورت تصویب نهایی این طرح در پارلمان اوکراین، دولت اوکراین موظف خواهد شد ظرف یک ماه طرح تعلیق معاهدات بین المللی با روسیه را به پارلمان ارائه، و کشوری را به عنوان حافظ منافع اوکراین در روسیه تعیین کند.

این طرح را نمایندگان حامی پترو پوروشنکو رییس جمهور و حزب "لیاشکو" اوکراین ارائه کرده اند و در آن روسیه به عنوان کشور دشمن و متجاوز معرفی و روابط دیپلماتیک با این کشور "غیرمجاز" خوانده شده است.انتظار می رود پارلمان اوکراین در آینده نزدیک این طرح را مورد بررسی قرار داده و به رای بگذارد.با این حال این طرح مخالفینی نیز دارد .از جمله پاول کلیمکین، وزیر امور خارجه اوکراین پیشتر با قطع روابط دیپلماتیک کشورش با روسیه مخالفت کرده و هشدار داده بود که در این صورت مذاکرات مینسک برای حل و فصل بحران اوکراین دچاراخلال می شود.

همچنین  برخی نمایندگان اعلام کردند با توجه به اشتغال بسیاری از اتباع اوکراین در روسیه ،قطع روابط دیپلماتیک با مسکو اقدامی نادرست است.

تنش در روابط روسیه و اوکراین با اقدام اخیر کمیسیون روابط خارجی پارلمان اوکراین وارد برهه جدیدی شده است. در واقع این اقدام، راه را برای قطع کامل روابط مسکو و کی یف هموار خواهد کرد ، مساله ای که تا قبل از بروز بحران اخیر در اوکراین ، شاید هیچ یک از تحلیلگران نمی توانست آن را پیش بینی کند. در واقع اقدام نمایندگان هوادار دولت کی یف در پارلمان این کشور حاکی از افزایش خصومتها با روسیه و تلاشی در راستای کاهش هر چه بیشتر احتمال هر گونه بهبود در روابط دو کشور است . کاهش روابط روابط روسیه و اوکراین در دو سال اخیر با سقوط دولت روس گرا در این کشور و روی کار آمدن دولت غربگرا در کی یف تیره شده است و مقام های اوکراین بارها مسکو را به حمایت تسلیحاتی و مالی از مخالفان شرق اوکراین متهم کرده اند.در مقابل مسکو نیز دولت کی یف را به تبعیت بی چون و چرا از غرب و تلاش برای گسستن هر چه بیشتر از روسیه و برقراری روابط هر چه نزدیکتر با غرب بویژه اتحادیه اروپا و ناتو متهم  می کند. بدین ترتیب در موقعیت کنونی ،روابط روسیه و اوکراین کماکان در حالت خصمانه باقی مانده است.

        اکنون شاهد محسوس اقدامات ضد روسی از جانب مقامات کی یف هستیم که اعمال تحریمهای جدید کی یف علیه مقامات مسکو را می توان نشانه ای از این مساله بر شمرد . شورای امنیت ملی اوکراین در 6 فروردین 1395شمسی  54 مقام روس را در رابطه با محکومیت" نادیا ساوچنکو" خلبان زندانی اوکراینی در روسیه که به 22 سال زندان محکوم شده است، تحریم کرد. در واقع نگاهی به تعاملات مسکو و کی یف در چند ماه اخیر نشان می دهد که روابط این دو کشور رو به وخامت هر چه افزونتر گذاشته و دو طرف تلاش می کنند تا در عرصه های تجاری ، اقتصادی  وسیاسی هر چه بیشتر طرف مقابل را تحت فشار قرار دهند.

 به این ترتیب باید انتظار داشت که کماکان روابط روسیه و اوکراین در وضعیت بحرانی کنونی باقی بماند.

      مقامات مسکو بارها تاکید کرده اند که تا زمانی که منافع حیاتی روسیه در اوکراین تضمین نشود ، حاضر به تغییر سیاست کنونی خود در قبال بحران شرق اوکراین نیستند. در عین حال آمریکا و دیگر متحدان غربی آن نیز بشدت سیاست حمایت همه جانبه از دولت غربگرای کی یف را در پیش گرفته اند . این حمایت در ابعاد مختلف سیاسی ، اقتصادی و نظامی در جریان است. طبیعتا مسکو نیز در مقابل برای حفظ منافع خود بر ادامه حمایت از  مخالفان شرق اوکراین تاکید دارد. 

بدین ترتیب می توان پیش بینی کرد تا زمانی که توافقی کلی بین روسیه و غربیها در باره پایان بخشیدن به بحران کنونی در شرق اوکراین ودر نتیجه تحقق خواسته های روسیه در قبال اوکراین صورت نگیرد ، کماکان روابط روسیه و اوکراین در تنگنای فعلی باقی خواهد ماند. اکنون دولت غربگرای کی یف تلاش می کند تا  برای مقابله با روسیه ، هر چه بیشتر از کمک ها و همکاری سیاسی و نظامی غرب برخوردار شود .

در این چارچوب مقامات اوکراین بر این تصور هستند که با ایجاد تنش و خصومت هر چه بیشتر بین روسیه وغرب  می توانند همراهی بیشتر اتحادیه اروپا وآمریکا رابا خود بدست آورند.

        روسیه و اوکراین در عرصه تجاری نیز به مقابله با یکدیگر پرداخته اند. در این راستا از اول ژانویه 2016(11 دی 1394)، بخشنامه دولت روسیه برای لغو توافقنامه تجارت آزاد این کشور با اوکراین در چارچوب توافقنامه محدوده آزاد تجاری جامعه همسود به اجرا درآمد. دمیتری مدودیف نخست وزیر روسیه این بخشنامه را امضا کرده بود که مطابق آن، تسهیلات ویژه محدوده آزاد تجاری از طرف روسیه در مورد کالاهای اوکراینی لغو می شود.

بدین ترتیب از اول ژانویه کالاهای اوکراینی با اخذ تعرفه های گمرکی وارد روسیه شده است. 

صدور بخشنامه دولتی ازسوی مدودف پس از آن صورت گرفت که ولادیمیر پوتین رئیس جمهوری روسیه با صدور فرمانی، توافقنامه تجارت آزاد با اوکراین به استثناء صادرات گاز مسکو به این کشور را، به حالت تعلیق درآورد. 

در این فرمان، صادرات گاز روسیه به اوکراین از شمول تعلیق توافق تجارت آزاد میان روسیه و اوکراین استثنا شده بود.  

علاوه بر آن از اول ژانویه 2016 تحریم های مواد غذایی روسیه در مورد اوکراین اعمال شد. این تدبیر به دنبال پیوستن اوکراین به تحریم های غربی اتخاذ شد و مسکو به این ترتیب کی یف را بخاطر همسویی با سیاست های غرب علیه روسیه مجازات کرد.

روسیه تصمیم برای لغو توافقنامه تجارت آزاد با اوکراین را پس از چند دور مذاکره بی نتیجه با کی یف و بروکسل اتخاذ کرد و مقامهای روس علت این اقدام را دفاع از بازارهای داخلی و تولیدکنندگان خود در برابر ورود بی رویه و بدون اخذ تعرفه کالاهای اروپایی به روسیه عنوان کردند. 

در واکنش به این اقدام  مسکو ، «آرسنی یاتسنیوک» نخست وزیر وقت اوکراین در اظهاراتی در مقابل نمایندگان پارلمان کشورش اعلام کرد: دولت با اجرای تحریم های تجاری مشابه علیه اقلام روسی به اقدام مسکو پاسخ خواهد داد.

       افزایش سطح تعارضات دولت غربگرای اوکراین با روسیه از یک سو و ادعای مداخله نظامی مسکو در شرق اوکراین از سوی دیگر ، دولتمردان ارشد کی یف را به این جمع بندی رسانده که بدون هیچ گونه پرده پوشی به طور صریح و آشکار خواهان عضویت اوکراین در مهمترین نهاد امنیتی و نظامی غرب یعنی ناتو شوند.

این تصمیم کاملا بر خلاف رویه ای است که رئیس جمهور قبلی اوکراین یعنی ویکتور یانوکوویچ از هنگامی که درسال 2010 روی کار آمد اتخاذ کرد. 

رئیس جمهور دولت غربگرای قبلی اوکراین یعنی ویکتور یوشنکو که با انقلاب نارنجی در سال 2004 روی کار آمد تمایل شدیدی برای پیوستن اوکراین به ناتو داشت .

با این همه روسیه با این مساله شدیدا به مخالفت پرداخت و آن را بمنزله خطری مستقیم برای امنیت ملی خود اعلام کرد.در واقع یکی از دلایل وقوع بحران های گازی در سال های 2006 و 2009 میلادی بین روسیه واوکراین ، استفاده روسیه از اهرم گاز برای اعمال فشار به کی یف برای نزدیک نشدن به غرب بود. 

اما پس از روی کار آمدن یانوکوویچ که آشکارا تمایلات روس گرایانه داشت ، وی تلاش کرد تا نگرانی ها و دغدغه های روسیه در این باره را با تصویب قانونی در پارلمان اوکراین که در آن بر بیطرفی این کشورو نپیوستن آن به پیمانهای نظامی تاکید شده بود، بر طرف نماید. 

با این حال اکنون اوضاع به طور بنیادی تغییر کرده ودر واقع اوکراین دیگر چیزی برای از دست دادن در مقابل روسیه در اختیار ندارد.

به همین جهت اکنون مقامات اوکراین صراحتا از لزوم پیوستن هر چه سریعتر این کشور به نهاد های غربی و همگرایی فزاینده با غرب سخن می رانند.

        همگرایی فزاینده اوکراین با غرب و تلاش مستمر آن برای  پیوستن به نهادهای سیاسی و اقتصادی غرب مانند اتحادیه اروپا و نیز عضویت در نهاد امنیتی غرب یعنی ناتو ، مساله ای نیست که روسیه به راحتی با آن کنار آید. 

هر چند مقامات کرملین در باره پیوستن اوکراین به اتحادیه اروپا حاضر به چشم پوشی هستند البته به شرطی که همه مزایایی که کی یف در رابطه اقتصادی و تجاری با مسکو از آن سود می برد از آن گرفته شود ، اما نسبت به پیامدهای پیوستن اوکراین به ناتو به مقامات کی‌یف هشدارهای جدی داده‌اند. 

در صورت همکاری نزدیک یا پیوستن اوکراین به ناتو ، این مساله به مفهوم  گسترش هر چه بیشتر ناتو به سوی شرق  و رسیدن این سازمان نظامی به مرزهای روسیه خواهدبود.

این خط قرمزی بزرگ برای روسیه است و تحقق چنین مساله ای از دیدگاه کرملین به مفهوم تهدیدی جدی برای امنیت ملی روسیه است.

بدین ترتیب می توان پیش بینی کرد که در صورت جدی شدن این مساله ، مسکو اقدامات خود در زمینه تجهیز و پشتیبانی از مخالفان شرق اوکراین را تسریع و تشدید کرده و در مراحل بعدی به طور آشکار در مناطق نا آرام شرق و جنوب شرق اوکراین مداخله نظامی کند.

این اقدام با هدف واداشتن کی یف به مذاکره با مخالفان و نیزقبول شرایط روسیه برای پایان دادن به بحران کنونی درشرق اوکراین صورت می گیرد.در مقطع کنونی روابط روسیه واکراین با سرعتی باور نکردنی بسمت واگرایی همه بیشتر پیش می رود، مساله ای که هیچ یک از تحلیلگران تا سه سال پیش حتی تصور آن را نیز به ذهن خود خطور نمی دادند.