فرصت‌های و تهدیدهای خرید هواپیما به صورت اجاره به شرط تملیک

ابتدا لازم است 1) متن برجام درباره تحریم های هواپیمایی 2) قوانین صدور مجوز آمریکا برای فروش هواپیما 3) سیر توافقات ایران با ایرباس فرانسه 4) سیر توافقات ایران با بوئینگ آمریکا و 5) فرصت‌ّها و تهدیدهای قراردادهای خرید هواپیما برای ایران.

1) متن برجام درباره تحریم های هواپیمایی می گوید:

در بخش 1-1-5 از برجام، ایالات متحده متعهد می شود:

اﺟﺎزه ﻓﺮوش ﻫﻮاﭘﯿﻤﺎی ﻣﺴﺎﻓﺮﺑﺮی ﺗﺠﺎری و ﻗﻄﻌﺎت و ﺧﺪﻣﺎت ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﺑﻪ اﯾﺮان از ﻃﺮﯾﻖ اﻋﻄﺎی اﻣﺘﯿﺎز در ﻣﻮارد زﯾﺮ داده ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ: اﻟﻒ) ﺻﺎدرات، ﻓﺮوش، اﺟﺎره ﯾﺎ اﻧﺘﻘﺎل ﻫﻮاﭘﯿﻤﺎی ﻣﺴﺎﻓﺮﺑﺮی ﺗﺠﺎری اﻧﺤﺼﺎرا ﺑﺎ ﮐﺎرﺑﺮی ﻏﯿﺮ ﻧﻈﺎﻣﯽ، ب) ﺻﺎدرات، ﻓﺮوش، اﺟﺎره ﯾﺎ اﻧﺘﻘﺎل ﻗﻄﻌﺎت ﯾﺪﮐﯽ و ﻗﻄﻌﺎت ﻋﻤﺪه ﺑﺮای ﻫﻮاﯾﭙﻤﺎی ﻣﺴﺎﻓﺮﺑﺮی ﺗﺠﺎری ﺑﻪ اﯾﺮان، و ج) اراﺋﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﺗﺒﻌﯽ، از ﺟﻤﻠﻪ ﺿﻤﺎﻧﺖ، ﻧﮕﻬﺪاری، و ﺧﺪﻣﺎت ﺗﻌﻤﯿﺮ و ﺑﺎزﺑﯿﻨﯽ ﻫﺎی اﯾﻤﻨﯽ ﺑﺮای ﮐﻠﯿﻪ ﻣﻮارد ﻣﺬﮐﻮر، ﻣﺸﺮوط ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﻗﻄﻌﺎت و ﺧﺪﻣﺎت ﻣﺠﻮز داده ﺷﺪه اﻧﺤﺼﺎرا ﺑﺮای ﻫﻮاﻧﻮردی ﺗﺠﺎری ﻣﺴﺎﻓﺮی ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ.

به عبارت دیگر آمریکا این حق را برای خود حفظ کرده است که اگر ایران از هواپیماهای خریداری شده در مواردی که به نظر آمریکا هوانوردی تجاری نباشد استفاده کند، قراردادها را ملغی کند.

و در پاورقی 17 مربوط به بخش 1-1-5 آمده است:

در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ اﯾﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه اﺣﺮاز ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻮاﭘﯿﻤﺎﻫﺎ، ﮐﺎﻻﻫﺎ ﯾﺎ ﺧﺪﻣﺎت ﻣﻮﺿﻮع اﻣﺘﯿﺎز ﺑﺮای اﻫﺪاﻓﯽ ﻏﯿﺮ از ﮐﺎرﺑﺮی ﻏﯿﺮ ﻧﻈﺎﻣﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺷﺪه در ﻓﻬﺮﺳﺖ SDN (فهرست افراد یا نهادهای باقی مانده در تحریم) ﻣﺠﺪدا ﻓﺮوﺧﺘﻪ ﯾﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﺪه اﻧﺪ، اﯾﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺒﻨﺎﯾﯽ ﺑﺮای ﺧﺎﺗﻤﻪ دادن ﺑﻪ ﺗﻌﻬﺪات اش به صورت کلی یا جزئی وفق ﺑﺨﺶ1-1-5 تلقی خواهد کرد.

بر اساس اطلاعات منتشر شده این شروط در قراردادهای خرید هواپیما آورده شده است.

2) قوانین صدور مجوز آمریکا برای فروش هواپیما

شرکتی مثل ایرباس که یک شرکت فرانسوی است، برای فروش هواپیما به ایران، نیاز به مجوز آمریکا دارد. علت این امر به قانونی در امریکا مربوط می شود که طبق آن، هر شرکتی که بیش از 10درصد از ارزش محصولات تولیدی آن، (چه از نظر قطعه و چه از نظر فناوری) وابسته به آمریکا باشد، برای صادرات محصولات خود به ایران، نیاز به مجوز از دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا (OFAC) دارد.از سوی دیگر، 40 درصد از قطعات هواپیماهای ایرباس، شامل بخش عمده ای از قطعات الکترونیکی، در آمریکا تولید می شود. بنابراین ایرباس برای فروش هواپیما به ایران، نیاز به مجوز دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا (OFAC) دارد. بوئینگ هم که یک شرکت آمریکایی است و به طریق اولی نیاز به این مجوز دارد تا محصولات خود را به ایران صادر کند.

3) سیر توافقات ایران با ایرباس فرانسه

در سفر آقای روحانی به فرانسه، تفاهم­نامه اولیه­ ای بین ایران و شرکت فرانسوی ایرباس امضا شد که بر اساس آن، 118 هواپیمای مسافربری به قیمت کل ۱۰.۵ میلیارد دلار توسط ایران خریداری می­شد. قرار بود 15درصد از مبلغ قرار داد توسط ایران تامین شود و 85درصد باقی­مانده را ایرباس، بر اساس شیوه اجاره به‌شرط تملیک تامین کند. (در قراردادهای اجاره به شرط تملیک، موجر کالای مورد نظر را به مستاجر اجاره می دهد و در «پایان» مدت قرارداد، درصورت اجرای تمامی تعهدات مستاجر، مالکیت کالا از موجر به مستاجر منتقل می ­شود.) بنابر تفاهم­نامه امضا شده، طرفین می ­بایست ظرف مدت 20 روز (یعنی حدود اوایل اسفند94) قرارداد نهایی را امضا کنند اما با گذر زمان، دواشکال عمده بر سر راه خرید هواپیما از ایرباس به وجود آمد: اول اینکه ایرباس اعلام کرد که هنوز مجوز فروش هواپیما از طرف دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا (OFAC) صادر نشده است. مشکل دوم عدم تامین مالی و همکاری­ های بانکی بود. بانک های اروپایی به دلیل هراس از تحریم های آمریکا، حاضر به همکاری با ایران برای پرداخت هزینه ­های ایرباس نیستند.درباره آخرین وضعیت خرید هواپیما از ایرباس، باید گفت که اداره اوفک وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز فروش 17 فروند هواپیما را به شرکت ایرباس داده است.

4) سیر توافقات ایران با بوئینگ امریکا

در حین مذاکرات ایران و ایرباس برای حل مسائل فروش هواپیماهای ایرباس به ایران، بوئینگ اعلام کرد که از دولت آمریکا مجوزی جهت مذاکره با ایران دریافت کرده است. پس از آن بود که هیئتی از شرکت بوئینگ با دعوت وزارت راه و شهرسازی، در اواخر فروردین سال جاری به ایران آمدند و مذاکرات خود را با ایران آغاز کردند. مذاکرات فشرده طی 2 روز بین نمایندگان شرکت بوئینگ و 7 ایرلاین داخلی برای پشتیبانی هواپیماهای موجود فعال در ناوگان هوایی ایران اعم از قطعات، نشریات و سایر خدمات و موارد مرتبط با ایمنی پروازها صورت گرفت. همچنین این شرکت هواپیما سازی، سری‌های جدید هواپیماهای 737، 787 و 777 را برای فروش به ایران پیشنهاد داد.

پس از آن رئیس شرکت بوئینگ با اشاره به این که این شرکت در حال نزدیک شدن برای دریافت یک سفارش عمده از ایران است، گفت: شما می توانید انتظار داشته باشید که بازار ایران احتمالا به صورت ۵۰-۵۰ بین بوئینگ و ایرباس تقسیم شود و ما قرار است بر سر این بازار رقابت کنیم .

بعد از چند ماه مذاکره بین ایران و بوئینگ، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری در اواخر خرداد ماه اعلام کرد که به توافقی مکتوب با بوئینگ دست یافته است. وی ‌تعداد هواپیماهای توافق شده را 100 فروند عنوان کرد.

در اوایل تیرماه، سخنگوی کاخ سفید اعلام کرد که اجازه معامله ایران و بوئینگ بعد از اطمینان از پایبندی ایران به برجام صادر شده است جان کربی، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا نیز درباره فروش هواپیماهای بوئینگ به ایران، گفت: «اگر ما دریابیم که کالاها و خدمات مربوط به هواپیماهایی که مجوز دریافت کردند برای مقاصدی غیر از کاربردهای غیرنظامی استفاده می شود یا اینکه آنها مجددا به فروش گذاشته شدند و یا اینکه به اشخاصی واگذار شوند که در فهرست تحریم قرار دارند در این صورت ما تعهدات خود را در آن بخش از هواپیماهایی، به صورت کلی یا جزئی ، متوقف می کنیم.».

چند ساعت پس از اعلام صدور مجوز فروش به شرکت ایرباس سخنگوی شرکت بوئینگ نیز اعلام کرد که این شرکت مجوز فروش هواپیما به ایران را دریافت کرده است که این مجوز بخشی از ابهامات در این زمینه را مرتفع می‌کند.

5) فرصت‌ها و تهدیدهای قراردادهای خرید هواپیما برای ایران

بهسازی ناوگان هواپیمایی ایران که دارای هواپیماهای قدیمی است و به دلیل تحریم‌های گذشته، هیچ‌گاه نتوانسته است هواپیمای دست اول خریداری کند، موضوع مهمی است. اما از طرف دیگر با توجه به شرایط خاص اقتصادی کشور و ضرورت توجه به اقتصاد مقاومتی همانگونه که رهبر معظم انقلاب چندین بار تذکر دادند که « ما حتّی به همین قرارگاه به‌اصطلاح اقتصاد مقاومتی گفتیم شما موظّفید نگاه کنید ببینید خرید این هواپیماها در کجای اقتصاد مقاومتی قرار می گیرد.» 

علاوه بر مساله فوق که باید دولتمردان و مسئولان وزارت راه و شهرسازی برای مردم تبیین کنند دو نکته دیگری که این قراردادها را محل سوال قرار می‌دهد شروط ضمن عقد و نوع این قراردادهاست.

آمریکا دو شرط اصلی برای این قراردادها در نظر گرفته است که این دو شرط بر اساس متن برجام بوده است. یکی شرط «استفاده صرفا غیرنظامی» از هواپیماها و دیگری عدم انتقال به افراد و نهادهای باقی مانده در لیست تحریم آمریکا یا همان SDN.

نکته دوم نوع قراردادها به گونه‌ای است که طرف ایرانی مجبور به رعایت شروط فوق خواهد بود. فروش هواپیماهای بوئینگ و ایرباس به شکل «اجاره به شرط تملیک»، است. در این نوع قراردادها مالکیت در انتهای بازه زمانی منتقل می‌شود و در نتیجه ایران در انتهای بازه زمانی قرارداد مالک اصلی هواپیماها خواهد شد. در نتیجه هرگاه آمریکا بخواهد می‌تواند با بهانه‌های واهی به ایران اتهام زده و مدعی شود که ایران شروط قرارداد را رعایت نکرده است و از آنجایی که ایران مالک هواپیما نیست فضای سختی برای ایران ایجاد خواهد شد.

به نظر می‌رسد با توجه به شروط سخت‌گیرانه آمریکا برای فروش هواپیما به ایران و سختگیری خارج از حد اداره کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا، اوفک، بهتر بود نوع قراردادها همراه با انتقال مالکیت در همان ابتدای قرارداد می‌بود. 

پژوهش خبری صدا و سیما//