­جزئیات سند ملی و چالش‌های بنیادین شهر‌های جدید

 به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ؛ سند ملی توسعه شهرهای جدید تلاش دارد مسیر آینده شهرهای جدید کشور و همچنین سیاست‌های شرکت مادر تخصصی عمران شهرهای جدید را در مکان‌یابی و توسعه نسل نو این شهرها تعیین کند و با بهره‌گیری از 30 سال تجربه کشور در ایجاد شهرهای جدید و همچنین بهره‌مندی از سوابق جهانی در این زمینه تهیه شده است.

فرایند تهیه سند در بردارنده ارزیابی روند گذشته، تحلیل وضع موجود، چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو، بیانیه چشم انداز ، راهبردها وسیاست‌های توسعه شهرهای جدید است.

در حال حاضر وبا شروع دولت دوازدهم 2 ماموریت کلان که از دوره قبل شروع شده بود پیش روی شرکت مادر تخصصی عمران شهرهای جدید قرار دارد.
ماموریت نخست، با محوریت تمرکز بر شهرهای جدید موجود یا به اصطلاح نسل اول شهرهای جدید است که بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود نیمی از شهرهای جدید موجود به سقف جمعیت مناسب جهت استقرار خدمات و عملکردهای شهری رسیده و از توجیه اقتصادی لازم برخوردارند.

با توجه به مطالعات انجام شده بقیه شهرها نیز در حال تلاش برای تحقق اهداف کلان و دستیابی به آستانه‌های جمعیتی لازم برای تحقق این امر هستند که اینک ضرورت دارد در این شهرها اقدامات فوری عمرانی جهت اتصال بهینه به نظام شهری کشور و بازآفرینی شهری در جهت ایجاد شهرهایی زیست پذیر تر، پایدارتر، باهویت و اجتماع محور انجام گیرد.

ماموریت کلان دوم با محوریت مکان یابی و ایجاد شهرهایی با کارکردهای نوین یا به اصطلاح نسل نوین شهرهای جدید است، ایجاد چنین شهرهایی در راستای سیاست‌های آمایش سرزمین و از ضرورت های توسعه شهری و منطقه‌ای کشور به شمار می‌آید.
این شهرها که به عنوان شهرهای آمایشی تلقی می‌ شوند ، با رویکردهای نوین برنامه‌ریزی شهری و آمایش فضایی مکان‌یابی واحداث خواهند شد و به بخش اعظمی از نیازهای کشور در راستای تعادل بخشی سرزمین و نیز سیاست‌های اقتصاد مقاومتی پاسخ خواهند داد.

تشویق بخش خصوصی، ایجاد کارکردهای جدید، محوریت اقتصاد دانش، خلاق و نوآورانه بودن و همچنین وابستگی نداشتن به شهر های دیگر از اهداف ایجاد چنین شهرهایی است و انتظار می‌رود که آنها در بلندمدت به شهرهایی که خود منشا و محرک توسعه در منطقه هستند ، تبدیل شوند.

امید است با تدوین چنین سندی و در راستای برنامه‌ریزی آگاهانه و کارشناسی، ماموریت‌های کلان
در افق زمانی 1420 تحقق یابد و شاهد ایجاد شهرهایی سرزنده، پایدار و کارآمد، به عنوان قطب‌های رشد و محرک‌های توسعه در نظام شهری و منطقه‌ای کشور و در راستای آمایش فضایی میهن خود، ایران باشیم.
مهم ترین مطالب منتشر شده در سند ملی شهرهای جدید به این شرح خواهد بود:

بررسی عملکرد گذشته و تبیین وضع موجود در شهرهای جدید

ایران در دهه 60 شمسی با « رشد شتابان جمعیت، مهاجرت های جمعیت به نقاط شهری و گسترش شهرهای موجود به ویژه شهرهای بزرگ، تشدید نیاز به احداث مسکن و نابسامانی در نظام استقرار و سازمان فضایی سکونتگاه های انسانی در کشور مواجه بود.
از آنجا که ایران دارای اقلیم نیمه خشک با محدودیت شدید منابع آب و خاک مناسب برای کشاورزی است ، با گسترش بی رویه شهرها به ویژه شهرهای بزرگ (کلان شهرها) در معرض تخریب و تغییر کاربری قرار می گیرند.
در کنار راهبردهای « استفاده از ظرفیت های درونی شهرها» و« توسعه متصل شهرها »،« توسعه منفصل شهری در قالب ایجاد شهرهای جدید» به عنوان یکی از راهبردهای توسعه شهری ایران، در دستور کار قرار گرفت و ضمن بررسی های نظری و روش شناسی و جمع آوری و تحلیل تجارب جهانی، برای امکان سنجی و مکانیابی و طراحی تعدادی شهرجدید در نقاط مختلف کشور بویژه پیرامون کلانشهرها اقدام شد و از میانه دهه 70 عملیات اجرایی تعدادی از آن ها آغاز
شد.

در دهه های 60 و 70 ضرورت ایجاد 35 شهر جدید به تصویب شورای عالی رسید که به دلیل تغییر شرایط،
در عمل 17شهر جدید با حدود 2.3 میلیون نفر جمعیت طبق اولین طرح جامع مصوب، فرایند مطالعات و طراحی، تصویب را گذراند و وارد مرحله اجرایی شد.
ظرفیت جمعیت پذیری این شهرها در سال های بعد و در راستای طرح مسکن مهر، در قالب بازنگری طرح جامع و مصوبات موردی با 58 درصد افزایش به
سه میلیون و 641 هزار نفر رسید.
در دولت یازدهم و در قالب نسل نو شهرهای جدید 2 شهر جدید ایوانکی (سمنان) و امیر کبیر (اراک) وارد مرحله اجرایی شده، 2 شهرجدید سیراف (عسلویه) و تیس (چابهار) در شرف آغاز عملیات اجرایی هستند.

7 شهر جدید حوراء در همدان، کوشک و مکران در هرمزگان، تابناک در فارس (لامرد)،پارس (بوشهر)، خوارزمی (تهران)، سمنگان کرمان (سیرجان) و سنندج و یک شهرک (فردوس سمنان) نیز در مرحله مکان یابی، طراحی و تصویب هستند.
علاوه بر آن پروانه احداث یک شهر جدید ( شهریار تبریز) و 6 شهرک خصوصی اعم از مسکونی و گردشگری ( ابریشم، زرندیه، خلیج فارس، سلمان فارسی، گهر باران و گیلوا) در ده سال اخیر در وزارت راه و شهرسازی (شرکت عمران شهرهای جدید) صادر شده است.
قبل از آن نیز پروانه احداث تعدادی شهرک مسکونی و گردشگری عمدتاً در استان مازندران براساس دستور العمل شهرکسازی مصوب 1356 توسط اداره کل مسکن و شهرسازی وقت استان صادر شده و در مرحله اجراست.

شهرهای جدید در دست احداث از نیمه دوم دهه 70 به تدریج جمعیت پذیری خود را آغاز کرد. در سال 85 تعداد 278628 نفر در 16 شهر جدید (بحز رامین) سکونت پیدا کرد. این تعداد در سال 1390 به 424063 نفر و در سال 95 افزایش یافت .
نرخ رشد سالانه جمعیت شهرهای جدید طی دهه اخیر بیش از 10 برابر نرخ رشد سالانه کل جمعیت و8 برابر نرخ رشد جمعیت شهری کشور است.
16 شهر جدید نسل اول ایران در سال 95 که 1 درصد شهرهای ایران را تشکیل می دهند، نزدیک به 1.3 درصد جمعیت شهری کشور را در خود جای داده اند. در میان 17 شهر جدید، به ترتیب شهرهای جدید اندیشه، پرند، سهند، پردیس و صدرا بیشترین درصد تحقق جمعیت پیش بینی شده در نخستین طرح جامع مصوب را دارا بوده اند.
در مقابل شهرهای جدید علوی، رامشار و شیرین شهر توفیق چندانی در جمعیت پذیری نداشته اند.
رامین نیز هنوز فاقد جمعیت است.

مهم ترین موانع و چالش‌های بنیادی سیاست شهرهای جدید

مهم‌ترین موانع و چالش‌های بنیادی سیاست شهرهای جدید در تجربه نسل اول شهرهای جدید ایران که این شهرها را طی 2 دهه اخیر با تأخیر در تحقق اهداف خود یا حتی انحراف از دستیابی به کیفیت محیطی برنامه‌ریزی شده ، مواجه کرده به این شرح است :

1) بی ثباتی سیاست های شهرسازی و تغییر مستمر رویکردها در حوزه مسکن و شهرسازی

2) تغییر شرایط و کاهس نرخ رشد جمعیت کشور و نقاط شهری نسبت به دهه های 60 و 70

3) تحقق نیافتن سیاست ها و برنامه های زیربنایی و صنعتی و خدماتی سایر بخش ها

4) ارائه نشدن خدمات بموقع از سوی سازمان ها و ارگان های مسئول در ایجاد زیرساخت ها و خدمات روبنایی

5) وابستگی به منابع مالی حاصل از فروش اراضی به توسعه شهر

6) گسترش کالبدی شهرهای موجود و افزایش جمعیت فراتر از حدود و آستانه های تعیین شده در طرح های فرادست قبلی

7) ضعف نظارت و کنترل توسعه شهرهای موجود در چارچوب اهداف و برنامه های مصوب

8) همکاری نکردن دستگاه های خدمات رسان در تأمین خدمات روبنایی و زیر بنایی در شهرهای جدید

9) تعارضات و تداخلات حقوقی و مدیریتی و خلاء های قانونی و طولانی شدن فرایند تدوین و تصویب قوانین و مقررات ، مسایل و پیچیدگی های اجرایی آن

10) آسیب های اجتماعی و فرهنگی ناشی از چالش های هویتی ساکنان در مراحل اغازین اسکان به دلیل تنوع اجتماعی و قومی و سبک زندگی در شهرهای جدید که به ویژه با توسعه مسکن مهر تشدید شده است.

11) محدودیت منابع درآمدی شهرهای جدید در مقاطع رکود اقتصادی برای تأمین هزینه های ساخت شهرهای جدید

12) ممنوعیت قانونی هزینه کرد شهرهای جدید در ایجاد تأسیسات و خدمات شهرهای جدید و محاسبه نشدن هزینه های انجام شده به عنوان مالیات با وجود صراحت ماده 5 قانون ایجاد شهرهای جدید

13) بهره گیری نکردن از روش های تأمین مالی نوین در شهرهای جدید و محدودیت های سرمایه گذاری خارجی در شرایط تحریم و...

14) ابهام در تسری مقررات و قوانین عمومی شهرسازی و شهرداری در شهرهای جدید

15) دوگانگی در مدیریت شهری پس از استقرار شهرداری ها ؛ لزوم تغییر در آستانه جمعیتی جهت استقرار شهرداری(10هزار نفر)


** اصول هنجاری در ارتقاء کیفیت زندگی شهرهای جدید و توسعه نسل نوین شهرهای جدید ایران

با توجه به ضرورت تحول در رویکردهای توسعه شهرهای جدید و گذار از کمیت به کیفیت در این شهرها، در راستای سیاست های کلان شهرسازی کشور، اصول ده گانه به منظور پیگیری در ارتقاء کیفی شهرهای جدید نسل نخست و نیز عملیاتی کردن در شهرهای جدید نسل نوین ایران ارائه شده است :

• اصل یکم: حفاظت از منابع طبیعی،ذخیره گاه های زیست محیطی و اراضی کشاورزی

• اصل دوم: طراحی مختلط (در معنای اختلاط کاربری ها، اختلاط بین گونه های مسکن و نیز اختلاط طبقات اجتماعی) به گونه ای که منجر به تحقق شهر همگان(inclusive city) شود.

• اصل سوم: پیاده مداری و تشویق برنامه ریزی و طراحی بر مبنای حرکت پیاده و استفاده از دوچرخه

• اصل چهارم : طراحی و برنامه ریزی مبتنی بر حمل و نقل عمومی

• اصل پنجم : استفاده از ظرفیت شهرهای جدید در عملیاتی کردن برنامه های توسعه ملی و منطقه ای

• اصل ششم: اتکا به بخش خصوصی و روش های نوین تامین مالی

• اصل هفتم: توجه به مقوله کیفیت و کارآیی در طراحی و اجرای شهرهای جدید

• اصل هشتم : فراهم کردن زمینه های یکپارچگی اجتماعی و شکل گیری «تدریجی» هویت در شهرهای جدید

• اصل نهم : تنوع و طراحی شهری و معماری با کیفیت

• اصل دهم: پیگیری عملیاتی کردن ظرفیت های تحقق شهرهای خلاق، کارآفرین و دانش بنیان

بیانیه چشم انداز(1420)

مبتنی بر ارزیابی یک دهه عملکرد شهرهای جدید و نیز تحلیل راهبردی شرایط حاکم بر توسعه شهرهای جدید، با مشارکت جمعی از متخصصان، دانشوران و دست اندرکاران توسعه شهرهای جدید، بیانیه چشم انداز شهرهای جدید ایران در افق 1420، به این شرح
تنظیم شده است:

در افق چشم انداز(1420) این سند، شهرهای جدید ایران در تلاش برای پاسخگویی به نیازهای سرزمینی و بر اساس سیاست های کلان شهرسازی و آمایش با اهداف تمرکززدایی، و تعادل بخشی و تاب آوری در سرزمین، به عنوان شهر اقتصادی و کارآفرین برنامه ریزی شده اند.
این شهرها از تنوع گروه های ساکن از منظر شاخص های اقتصادی و اجتماعی برخوردار هستند که این امر مسیر یکپارچگی، تنوع اجتماعی و شکل گیری تدریجی هویت و سرمایه اجتماعی را هموار می کند.
در افق 1420، شهرهای جدید ایران این ویژگی ها را خوهند داشت :

1- متکی بر توان بخش خصوصی، منطبق بر برنامه جمعیت پذیری مصوب پیش می روند و کارکردهای متنوع هزاره جدید مبتنی بر اقتصاد دانش، اقتصاد خلاق و نوآوری را مورد توجه قرار می دهند.

2- وابسته به امکان سنجی و مکان گزینی مبتنی بر الگوهای علمی و فنی و حسب ضروریات محلی و منطقه ای، مبتنی بر نیاز های واقعی جامعه و روند تحولات مهاجرتی و سکونتی کشور، کوچک تا بزرگ هستند و پاسخی به مسایل مختلف نظام شهری کشور محسوب می شوند.

3-به لحاظ اجتماعی و فرهنگی ، با بهره گیری از تمام ظرفیت ها و قابلیت های مدنی و مشارکت شهروندان در توسعه و اداره شهر، زمینه ای به منظور ایجاد شهرهای چندفرهنگی و همه شمول(inclusive) فراهم
می کنند و در مسیر تحقق حق به شهر به ویژه در خصوص گروههای حساس شهروندی عمل می کنند.

4-در هر شرایطی "بوم شهرهای دوستدار محیط زیست" محسوب می شوند و ارائه دهنده بالاترین سطح پایداری، تاب آوری و نیز منطبق بر استانداردهای طراحی و معماری هستند.

5- از منظر حمل و نقل، این شهرها با پیگیری رویکرد شهرسازی مبتنی بر حمل ونقل همگانی، سریع، ایمن و ارزان ؛ از ظرفیت حمل ونقل ملی و منطقه ای بهره مند می شوند

6- از منظر مدیریت، ارائه دهنده الگوی مدیریت یکپارچه شهری و نیز تلاش برای تحقق شاخص های حکمروایی خوب شهری محسوب می شوند.

** راهبردها


1) تقویت پایه اقتصادی و تنوع بخشی اقتصادی شهرهای جدید با رویکرد کارآفرینی و رقابت پذیری شهری و پایداری مالی با شراکت بخش خصوصی متکی بر ایجاد همسویی و یکپارچه سازی برنامه های توسعه اقتصادی و کاربری زمین در شهرهای جدید و شهرک ها

2) رویکردهای نوین و نوآورانه مکان یابی، برنامه ریزی و طراحی

3) برنامه ریزی برای ارتقای هویت و فرهنگ در شهرهای جدید به منظور تحقق شهری فراگیر و توسعه اجتماع محلی

4) توجه به زیست پذیری و کیفیت محیطی در شهرهای جدید

5) تأکید بر توسعه پایدار و تاب آور و ایجاد شهرهای جدید اکولوژیک و انعطاف پذیر(انطباق پذیر)

6) ایجاد سیستم های حمل و نقل پایدار و ترویج پیاده محوری

7) کوشش برای نهادینه کردن شاخص های حکمروایی خوب شهری و مدیریت یکپارچه شهری

8) توجه به ایمنی محیط و مدیریت بحران در برابر سوانح طبیعی و مصنوع