دفاع مستقل اروپایی ؛ از ایده تا عمل

به گزارش سرویس بین الملل خبرگزاری صدا و سیما ، اواخر ماه گذشته ( 26 شهریورماه/ 12 سپتامبر) ژان کلود یونکر، رئیس ‌کمیسیون اروپا، در جریان سخنرانی در پارلمان اروپا از کشورهای اروپایی خواست تا سیاستی مستقل در زمینه مسایل دفاعی از آمریکا در پیش بگیرند. یونکر از کشورهای اروپایی خواست تا در زمینه توسعه قابلیت‌های دفاعی خود مستقل از آمریکا تلاش کنند. پیش از این نیز رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا با بیان اینکه بروکسل نمی‌تواند برای دفاع فقط به آمریکا تکیه کند، خواستار تقویت همکاری نظامی اعضای اتحادیه شده بود. این سخنان و تاکیدها در  راستای درخواست امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، در مهرماه سال 96، نزدیک به یک سال قبل، مبنی تشکیل نیروی واکنش سریع اتحادیه اروپا تا سال 2020 می باشد.

این در حالیست که، توافق « همکاری ساختارمند دائمی» اتحادیه اروپا یا « پسکو» (Permanent Structured cooperation — Pesco) ۱۱ دسامبر ۲۰۱۷ (۲۰ آ ذر) توسط اعضای این اتحادیه امضا شد، توافقی که قرار است سنگ زیربنای ایجاد یک ارتش واحد اروپایی را ایجاد کند. در همین رابطه، اورزلا فون‌درلاین، وزیر دفاع آلمان، در مراسم افتتاحیه کنفرانس امنیتی مونیخ سال جاری میلادی، مدحی قابل‌توجه در ستایش این توافقنامه ارائه کرد و گفت: امضای این توافق گامی بزرگ بود و برای نخستین بار است که اتحاد نظامی اروپا در چارچوبی قانونمند تعریف می‌شود.

 

افزايش فشارها
بطور کلی، درخواست‌ها برای تشکیل نیروی نظامی اتحادیه اروپا مستقل از ناتو با خروج انگلستان از اتحادیه( برگزیت) و فشارهای آمریکا، از جمله فشار برای افزایش سهم اعضای اروپایی ناتو  و همچنین آغاز جنگ تجاری آمریکا علیه اروپا  افزایش قابل توجهی یافته است.
لذا به نظر می رسد بعد از سال 2008 میلادی که سارکوزی، رئیس جمهور وقت فرانسه و رئیس دوره ای اتحادیه اروپا، بر لزوم تقویت دفاع مستقل اروپایی تاکید داشت، اما به دلیل شروع بحران اقتصادی در این سال در اتحادیه اروپا به نوعی به فراموشی سپرده شده بود، بار دیگر شاهد مطرح شدن لزوم حرکت اروپاییها به سمت سیاست دفاعی مستقل اروپایی هستیم.
در سال 2008 و همزمان با ریاست دوره ای فرانسه بر اتحادیه اروپا، نیکلا سارکوزی در پی آن بود در راستای سیاست دفاعی مشترک اروپایی، قابلیتهای نظامی و عملیاتی اروپا تقویت شود و این اتحادیه جایگاه قوی تری در ابعاد نظامی داشته باشد. وی ایجاد قابلیتهای نظامی اروپا بر مبنای الگوی ناتو را مطرح کرد. حتی در اوایل اکتبر 2008 میلادی نشست وزرای دفاع 27 کشور اتحادیه اروپایی برگزار شد و توافق گردید ابتکارات جدیدی در راستای دفاع مشترک اروپایی صورت گیرد. اما با تشدید بحران مالی جهان در همین سال، شاهد کنار رفتن اولویت شکل گیری سیاست دفاعی مستقل اروپایی از سوی اعضای اتحادیه و حتی تا حدودی فراموشی این هدف بودیم.
امروز نیز شاهدیم در پی فشارهای نظامی و اقتصادی امریکا به اتحادیه اروپا و همچنین خروج انگلستان از این اتحادیه، اعضای این اتحادیه احساس تهدید کرده و به دنبال ایجاد ارتش واحد اروپایی مستقل از ناتو تحت عنوان « پسکو» هستند.
سوالاتی که در این رابطه مطرح می شود این است که اتحادیه اروپا در داشتن سیاست دفاعی مستقل اروپایی چقدر جدی است؟ این اتحادیه اساسا چقدر پتانسیل داشتن دفاع مستقل و به تبع آن تشکیل ارتش مستقل نظامی دارد؟ و برای داشتن سیاست دفاعی مستقل اتحادیه اروپا چه مسیری را باید دنبال کند؟

جدیت اتحادیه اروپا برای داشتن سیاست دفاع مستقل
با توجه به علل مطرح شدن و قوت گرفتن داشتن سیاست دفاعی مستقل از سوی اعضای اتحادیه اروپا، به نظر می رسد اعضای این اتحادیه این بار انگیزه بیشتری برای داشتن استقلال دفاعی – نظامی از متحد نظامی شان از زمان جنگ جهانی دوم تا به امروز، آمریکا، پیدا کرده اند. اما نکته قابل تامل در این باره شنیده نشدن صدای واحد از سوی سایر اعضای اتحادیه اروپا است. چرا که با توجه به اهمیت این موضوع، استقلال دفاعی – نظامی از ناتو بعد از نزدیک به هفت دهه، باید اعضای اتحادیه بویژه اعضای تاثیرگذار آن عزم جدی تری در این باره داشته باشند. هر چند درخواست در پیش گرفتن سیاستی مستقل در زمینه مسایل دفاعی از آمریکا از سوی رئیس تاثیرگذارترین نهاد اتحادیه اروپا، یعنی کمیسیون اروپا، کمیسیونی که شاخه اجرایی اتحادیه اروپا و در حقیقت قدرتمندترین نهاد این اتحادیه محسوب می‌گردد، و همچنین امضای توافقنامه « همکاری ساختارمند دائمی» اتحادیه اروپا( پسکو)، نشان از جدیت مقامات این اتحادیه در داشتن سیاست دفاعی مستقل دارد.
همچنین نکته ای که در خصوص جدیت و بالا بودن انگیزه و به تبع آن احتمال موفقیت این اتحادیه در داشتن دفاع مستقل و ارتش واحد نباید فراموش شود، عدم حضور یکی از موانع اصلی یکپارچگی و اتفاق اتحادیه اروپا در داشتن دفاع مستقل اروپایی، یعنی انگلستان است.

الزامات شکل گیری دفاع مستقل اروپا
داشتن دفاع مستقل اروپایی نیازمند دو پیش شرط کلی می باشد؛ نخست اتفاق تمامی اعضای اتحادیه برای داشتن ارتش مستقل اروپایی و ثانیا آمادگی این اعضا برای تقبل هزینه های این ارتش.
با توجه به عدم توازن قدرت و به تبع آن عدم تطابق خواسته ها و اهداف 28 عضو این اتحادیه به نظر می رسد داشتن دفاع مستقل از سوی اتحادیه اروپا امری اگر نگوییم محال، ولی بسیار مشکل و پیچیده خواهد بود؛ چرا که علاوه بر این مشکلات و موانع داخلی این اتحادیه، مانعی دیگری با عنوان ناتو در مقابل شکل گیری چنین دفاعی وجود دارد. اما در نقطه مقابل، با نگاهی به وضع اتحادیه اروپا( خروج انگلستان بعنوان یکی از سه قدرت اصلی و محوری این اتحادیه و به خطر انداختن ماهیت اتحادیه اروپا و ادامه حیات آن بعنوان تنها رفتار همگرایانه موفق در نظام بین الملل از یک طرف و فشارها و زورگویی های روزافزون آمریکا به این اتحادیه که به نوعی این نیز ادامه حیات این همگرایی را با تهدید روبرو می کند، از سوی دیگر) به نظر می رسد اتحادیه اروپا دچار نوعی تزلزل هویتی و کارآمدی شده است. لذا اعضای این اتحادیه بویژه دو عضو موسس و تاثیرگذار آن، یعنی فرانسه و آلمان، برای ادامه حیات آن نیازمند ترمیم و بازآفرینی هویت اتحادیه اروپا هستند. طرح و عملیاتی کردن تشکیل دفاع مستقل اروپایی و خروج از سیطره نظامی سازمان پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو) تحت سلطه آمریکا را می توان در این راستا تحلیل و تفسیر نمود. برنار کازنوو، نخست وزیر پیشین فرانسه، در اوایل سرکار آمدن دونالد ترامپ در امریکا، گفت: باید ‏دفاع مشترک و مستقل ‏اروپایی با امکانات ‏اروپا، سرمایه گذاری ‏های اروپایی و توانایی ‏برنامه ریزی اروپا ‏ایجاد شود تا ‏اتحادیه اروپا، مردم ‏و ملت های آن از نظر ‏دفاعی مستقل شوند.‏ وی افزود: ‏تنها در صورت وجود ‏دفاع مشترک و مستقل ‏اروپایی است که ‏اتحادیه اروپا می ‏تواند اصول، ارزش ها ‏و هویت خود را در سطح ‏جهانی به اثبات ‏برساند.‏ بنابراین، پیش شرط نخست، یعنی وجود جدیت برای داشتن دفاع مستقل اروپایی حداقل در میان سران اعضای تعیین کننده اتحادیه اروپا کاملا مشهود است. پروژه مشترک آلمان و فرانسه برای تولید یک جنگنده نسل پنجم، نیز نشان دهنده تمایل فزاینده دو کشور مهم اتحادیه برای کسب استقلال دفاعی و نظامی اروپا می باشد.
با توجه به تجربه و موفقیت نسبی اروپایی ها در ایجاد یورو بعنوان واحد پولی مستقل، به نظر می رسد شکل گیری دفاع مستقل اروپایی چندان دور از ذهن نباشد. اما سوال مهمی که مطرح است اینکه آیا در مرتبه پیشین، یعنی سال 2008 میلادی، هم که اتحادیه اروپا اراده جدی برای برخورداری از دفاع مستقل داشت، ولی به دلیل بحران مالی مسکوت ماند، این بار نیز موضوع مالی و توان اقتصادی اعضای این اتحادیه از اعضای بزرگتر و قدرتمندتر تا اعضای خرد و کوچکتر، در تامین هزینه های شکل گیری و حفظ ارتش مستقل اروپایی مانعی جدی در مقابل شکل گیری ارتش واحد اروپایی خواهد بود؟

سخن پایانی
شکل گیری نیروی نظامی مستقل اروپایی با وجود اینکه در سخن موضوعی ساده به نظر می رسد، اما با توجه به شرایط داخلی اتحادیه اروپا و وضعیت نظام بین الملل امری پیچیده است. چرا که در خصوص شرایط داخلی 28 عضو اتحادیه اروپا برای داشتن سیاست دفاعی مستقل و ایجاد نیروی نظامی مستقل، صدای واحدی به گوش نمی رسد. همچنین با توجه به فاصله بسیار زیاد میان قدرت اقتصادی و به تبع آن قدرت نظامی اعضای اتحادیه، از قدرت فرانسه و آلمان تا مالت و قبرس، رسیدن این کشورها به فرمول واحد و مورد توافق همه اعضا امری مشکل می نماید.
در خصوص وضعیت نظام بین الملل و فراتر از اتحادیه اروپا نیز باید مد نظر داشت که نیروی نظامی مستقل اروپایی در رقابت مستقیم با ناتو خواهد بود، که این یک مخالف جدی و سرسختی خواهد داشت بنام ایالات متحده آمریکا؛ چرا که این کشور به شدت با شکل گیری و تقویت چندجانبه گرایی در نظام بین الملل مخالف است. همچنین، سایر قدرتهای بزرگ در نظام الملل از جمله چین و روسیه( هر چند از مخالفان ناتو هستند) به هیچ عنوان علاقه ای به شکل گیری نیروی نظامی رقیب دیگری آن هم از سوی اتحادیه اروپا نیستند.
بنابراین، طراحان شکل گیری نیروی نظامی مستقل اروپایی برای عملیاتی سازی طرح شان نیازمند تلاش های جدی و تقبل هزینه های بالا هستند. البته این طرح بیشتر از اینکه طرحی اروپایی به معنای خاص کلمه باشد، طرحی فرانسوی است که با خروج انگلیس از اتحادیه اروپا امروز به تنها قدرت برتر نظامی این نهاد اروپایی مبدل شده است. هر چند ممکن است برخی این طرح را طرحی فرانسوی – آلمانی نیز بدانند، اما در مورد آلمان بایستی خاطر نشان ساخت که با توجه به وضعیت نظامی این کشور بعد از جنگ جهانی دوم و محدودیت آن در تقویت قدرت نظامی اش، هر چند مدتی است تلاش دارد از این محدودیتها بکاهد، اما به نظر نمی رسد شکل گیری ارتش واحد اروپایی راهکاری برای رفع محدودیتهای آلمان باشد و مهمتر اینکه شکل گیری چنین ارتشی بیشتر از اینکه به نفع آلمانها باشد، باعث سیطره نظامی - امنیتی فرانسه بر اتحادیه اروپا خواهد بود.

 

نويسنده: احمد فريدوني- کارشناس مسائل اروپا